« مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها » « 1 » . در اينجا ممكن است بگويى دادن نامه عمل كفار از پشت سر منافات دارد با آيات ديگرى كه مىفرمايد : نامه آنان را به دست چپشان مىدهند ، مانند آيه « وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَه بِشِمالِه فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَه » « 2 » ، و ليكن بين اين دو دسته آيات منافاتى نيست ، ( چون در سابق هم خاطرنشان كرديم كه مواقف روز قيامت يك موقف و دو موقف نيست ) ، و ان شاء اللَّه در بحث روايتى آينده رواياتى در معناى دادن نامه عمل از پشت سر كفار خواهد آمد . * ( « فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُوراً » ) * كلمه « ثبور » مانند كلمه « ويل » به معناى هلاكت است ، و دعاى ثبور خواندنشان به اين معنا است كه مىگويند : « وا ثبورا » مثل اينكه مىگوييم : « واويلا » . * ( « وَيَصْلى سَعِيراً » ) * يعنى داخل آتشى مىشود و يا حرارتش را تحمل مىكند كه در حال زبانه كشيدن است ، آتشى است كه نمىتوان گفت چقدر شكنجه آور است . * ( « إِنَّه كانَ فِي أَهْلِه مَسْرُوراً » ) * او در ميان اهلش مسرور بود ، و از مال دنيا كه به او مىرسيد خوشحال مىشد ، و دلش به سوى زينتهاى مادى مجذوب مىگشت ، و همين باعث مىشد كه آخرت از يادش برود ، و خداى تعالى انسان را در اين خوشحال شدن مذمت كرده ، و آن را فرح بى جا و به غير حق دانسته ، مىفرمايد : « ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ » « 3 » . * ( « إِنَّه ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ » ) * يعنى گمان مىكرد برنمىگردد ، و مراد برگشتن به سوى پروردگارش براى حساب و جزا است . و اين پندار غلط هيچ علتى به جز اين ندارد كه در گناهان غرق شدند ، گناهانى كه آدمى را از امر آخرت باز مىدارد و باعث مىشود انسان آمدن قيامت را امرى بعيد بشمارد . * ( « بَلى إِنَّ رَبَّه كانَ بِه بَصِيراً » ) * اين جمله پندار مذكور را رد مىكند و مىفرمايد مساله بدين قرار كه او پنداشته ( كه بر

--> ( 1 ) پيش از آنكه صورتهايى را محو كنيم و سپس به پشت سر بازگردانيم . سوره نساء ، آيه 47 . ( 2 ) اما كسى كه نامه اعمال او به دست چپش داده شده مىگويد : اى كاش هرگز نامه اعمالم به من داده نمىشد . سوره الحاقه ، آيه 25 . ( 3 ) اين بخاطر آن تفريحهايى است كه در زمين بناحق مىكرديد و براى آن خوشىهاى نارواست كه داشتيد . سوره مؤمن ، آيه 75 .